فعل‌های معتل: اجوف، ناقص، مثال (الأفعال المعتلة)

وقتی یکی از حروف ریشه و یا ي است

فعلی معتل است که یکی از سه حرف ریشه‌اش و یا ي باشد. این دو حرف همه‌جا دوام نمی‌آورند: یا به مصوت بلند تبدیل می‌شوند یا می‌افتند. پسوندها و پیشوندها عوض نمی‌شوند؛ هر چه درباره‌ی كَتَبْتُ و يَكْتُبُ آموختی هنوز درست است و فقط ستاک جابه‌جا می‌شود.

یک راهنمای خوب برای فارسی‌زبان: مصدرهای آشنای فارسی ریشه را لو می‌دهند. «قول» نشان می‌دهد قَالَ از ق و ل است، «بیع» نشان می‌دهد بَاعَ از ب ي ع است و «وصول» ریشه‌ی وَصَلَ را.

اجوف: حرف وسط معتل

قَالَ (ریشه‌ی ق و ل) و نَامَ (ریشه‌ی ن و م) در سوم‌شخص الف بلند دارند. هر وقت پسوند با صامت شروع شود (ـتُ، ـتَ، ـنَا، ـنَ)، این مصوت کوتاه می‌شود.

حرکت کوتاه را مضارع تعیین می‌کند: يَقُولُ «او» دارد، پس قُلْتُ؛ يَبِيعُ «ای» دارد، پس بِعْتُ. فعل‌هایی که مضارعشان «آ» دارد (يَنَامُ، يَخَافُ) کسره می‌گیرند: نِمْتُ، خِفْتُ.

مضارع مرتب است: أَقُولُ، تَقُولُ، يَقُولُ، نَقُولُ، يَقُولُونَ. اما در مجزوم دوباره کوتاه می‌شود، چون پایان ساکن است: لَمْ يَقُلْ، لَمْ يَنَمْ، لَمْ يَبِعْ.

ناقص: حرف آخر معتل

حرف معتلِ آخر درست جای حرکت اعراب نشسته است، برای همین در صرف و در مجزوم تغییر می‌کند.

در مجزوم مصوت آخر کاملاً می‌افتد: لَمْ يَمْشِ، لَمْ يَدْعُ، لَمْ يَنْسَ.

• مَشَيْتُ إِلَى الْمَكْتَبَةِ. — پیاده تا کتابخانه رفتم.
• نَسِيَتْ مِفْتَاحَهَا. — کلیدش را فراموش کرد.

مثال: حرف اول معتل

ماضی کاملاً مرتب است. در مضارع و آغازین می‌افتد.

• وَصَلْتُ أَمْسِ، وَأَصِلُ غَدًا مُبَكِّرًا. — دیروز رسیدم و فردا زود می‌رسم.

مضاعف

حرف دوم و سوم ریشه یکی‌اند و با تشدید یکی می‌شوند: رَدَّ جواب داد، يَرُدُّ. پیش از پسوندی که با صامت شروع شود، تشدید باز می‌شود: رَدَدْتُ، رَدَدْنَا، اما رَدَّتْ، رَدُّوا.

نکته برای فارسی‌زبانان

• الف بلند را پیش از پسوند صامت نگه ندار. ✗ قَالْتُ / ✓ قُلْتُ
• مجزوم اجوف کوتاه است. ✗ لَمْ يَقُولْ / ✓ لَمْ يَقُلْ
• «وصول» و «وجود» واو دارند، اما مضارع مثال واو ندارد. ✗ أَوْصِلُ غَدًا / ✓ أَصِلُ غَدًا
• مضاعف پیش از ـتُ باز می‌شود. ✗ رَدَّتُ / ✓ رَدَدْتُ

مکالمه‌ی نمونه

مَتَى وَصَلْتَ؟ — کی رسیدی؟
وَصَلْتُ أَمْسِ، لَكِنِّي لَمْ أَنَمْ جَيِّدًا. — دیروز رسیدم، ولی خوب نخوابیدم.
مَاذَا قَالَ الطَّبِيبُ؟ — دکتر چه گفت؟
قَالَ إِنِّي نَسِيتُ الدَّوَاءَ، فَمَشَيْتُ إِلَى الصَّيْدَلِيَّةِ. — گفت دارو را فراموش کرده‌ام، پس پیاده تا داروخانه رفتم.
هَلْ وَجَدْتَهُ؟ — پیدایش کردی؟