فعل مجهول (المبني للمجهول)

حرکت‌ها عوض می‌شوند، نه کلمه‌ها

فارسی مجهول را با صفت مفعولی و «شدن» می‌سازد: «نوشته شد». عربی فقط حرکت‌های درون همان فعل را عوض می‌کند و هیچ کلمه‌ای اضافه نمی‌کند.

ماضی: ضمه روی حرف اول و کسره پیش از حرف آخر ریشه. كَتَبَ ← كُتِبَ.
مضارع: ضمه روی پیشوند و فتحه پیش از حرف آخر ریشه. يَكْتُبُ ← يُكْتَبُ.

در فعل‌های اجوف ماضی مجهول کسره و یای بلند دارد: قَالَ ← قِيلَ گفته شد، بَاعَ ← بِيعَ فروخته شد. مضارعشان يُقَالُ و يُبَاعُ است.

مفعول، فاعل می‌شود

مفعولِ فعل معلوم در جمله‌ی مجهول جای فاعل را می‌گیرد و مرفوع می‌شود. به آن نَائِبُ الْفَاعِلِ می‌گویند. فعل مثل هر جمله‌ی فعلیه با آن مطابقت می‌کند:

• معلوم: كَتَبَ أَحْمَدُ الرِّسَالَةَ. — احمد نامه را نوشت.
• مجهول: كُتِبَتِ الرِّسَالَةُ. — نامه نوشته شد.
• فُتِحَتِ الْأَبْوَابُ فِي السَّاعَةِ الثَّامِنَةِ. — درها ساعت هشت باز شدند.
• تُسْتَخْدَمُ هَذِهِ الطَّرِيقَةُ فِي الْمَدَارِسِ. — این روش در مدرسه‌ها به کار می‌رود.

فاعل ذکر نمی‌شود

اصطلاح «مجهول» را از دستور فارسی می‌شناسی و معنایش در عربی دقیقاً همین است: فعلی که فاعلش ناشناخته یا بی‌اهمیت است. اگر می‌خواهی انجام‌دهنده را نام ببری، فعل معلوم بیاور. روزنامه‌های امروز گاهی مِنْ قِبَلِ («توسط») می‌نویسند، اما این عادتی ترجمه‌ای است و نویسنده‌ی دقیق از آن پرهیز می‌کند.

• سُرِقَتِ السَّيَّارَةُ. — ماشین دزدیده شد.
• قِيلَ إِنَّ الِاجْتِمَاعَ غَدًا. — گفته شد که جلسه فرداست.

تَمَّ و مصدر

عربی نوشتاری امروز اغلب به‌جای مجهول تَمَّ (انجام شد) و یک مصدر می‌آورد. این ساختار همان «افتتاح ... انجام شد» یا «صورت گرفت» فارسی است و بدون حرکت هم راحت خوانده می‌شود:

• تَمَّ افْتِتَاحُ الْمَكْتَبَةِ أَمْسِ. — کتابخانه دیروز افتتاح شد.
• تَمَّ إِرْسَالُ الرِّسَالَةِ. — نامه ارسال شد.
• يَتِمُّ اسْتِخْدَامُ هَذَا الْبَرْنَامَجِ فِي الشَّرِكَةِ. — این برنامه در شرکت استفاده می‌شود.

مصدر و کلمه‌ی بعدی اضافه می‌سازند، پس کلمه‌ی دوم مجرور است.

نکته برای فارسی‌زبانان

• «توسط» فارسی را با حرف اضافه ترجمه نکن؛ برای ذکر فاعل، فعل معلوم بیاور. ✗ كُتِبَتِ الرِّسَالَةُ بِوَاسِطَةِ أَحْمَدَ. / ✓ كَتَبَ أَحْمَدُ الرِّسَالَةَ.
• «شد» فارسی کلمه‌ای جداست؛ عربی فعل کمکی نمی‌خواهد و نائب فاعل مرفوع است. ✗ كُتِبَ الرِّسَالَةَ. / ✓ كُتِبَتِ الرِّسَالَةُ.
• در ساختار «انجام شد» کلمه‌ی بعد از مصدر مجرور است، نه منصوب. ✗ تَمَّ افْتِتَاحُ الْمَكْتَبَةَ. / ✓ تَمَّ افْتِتَاحُ الْمَكْتَبَةِ.
• فعل مجهول را با اسم مفعول یکی نگیر: كُتِبَ رویداد است (نوشته شد)، مَكْتُوبٌ حالت است (نوشته‌شده). بدون حرکت كتب هم معلوم است هم مجهول؛ وقتی فرق مهم است، حرکت بگذار.

مکالمه‌ی نمونه

مَتَى فُتِحَ الْمَتْحَفُ؟ — موزه کی باز شد؟
تَمَّ افْتِتَاحُهُ فِي الْعَامِ الْمَاضِي. — سال گذشته افتتاح شد.
وَهَلْ عُرِفَ سَبَبُ الْإِغْلَاقِ؟ — علت تعطیلی‌اش معلوم شد؟
قِيلَ إِنَّ الْمَبْنَى قَدِيمٌ، لَكِنْ لَمْ يُذْكَرْ شَيْءٌ رَسْمِيٌّ. — گفته شد ساختمان قدیمی است، ولی چیز رسمی‌ای اعلام نشد.
تُسْتَخْدَمُ الْقَاعَةُ الْآنَ لِلْمَعَارِضِ. — سالن حالا برای نمایشگاه‌ها استفاده می‌شود.