جمله‌های شرطی (إذا، إنْ، لو)

سه ادات برای دو موقعیت

فارسی یک «اگر» دارد و احتمال را با زمان فعل نشان می‌دهد («اگر بیایی» / «اگر آمده بودی»). عربی زمان را کمتر تغییر می‌دهد و به‌جایش ادات دیگری انتخاب می‌کند:

ماضی بعد از این ادات به معنای گذشته نیست. إِذَا دَرَسْتَ درباره‌ی آینده است.

إِذَا: شرط روزمره

پرکاربردترین ادات. هر دو فعل ماضی‌اند و جمله به آینده اشاره دارد. فارسی گفتاری هم همین کار را می‌کند: «اگه اومدی، خبرم کن».

• إِذَا دَرَسْتَ نَجَحْتَ. — اگر درس بخوانی، قبول می‌شوی.
• إِذَا نَزَلَ الْمَطَرُ بَقِينَا فِي الْبَيْتِ. — اگر باران ببارد، در خانه می‌مانیم.
• إِذَا وَصَلْتُ مُبَكِّرًا اتَّصَلْتُ بِكَ. — اگر زود برسم، به تو زنگ می‌زنم.

إِنْ: شرط رسمی

إِنْ مال عربی نوشتاری دقیق و ضرب‌المثل‌هاست. هر دو فعل را مجزوم می‌کند، یعنی در فعل‌های سالم سکون در آخر:

• إِنْ تَدْرُسْ تَنْجَحْ. — اگر درس بخوانی، موفق می‌شوی.
• إِنْ تَسْأَلْ تَعْرِفْ. — اگر بپرسی، می‌فهمی.

بعد از إِنْ ماضی هم درست است: إِنْ دَرَسْتَ نَجَحْتَ.

لَوْ: شرط غیرواقعی

لَوْ می‌گوید شرط محقق نیست. هر دو فعل ماضی‌اند و فعلِ جواب معمولاً لَـ می‌گیرد. این لَـ همان کاری را می‌کند که «می‌کردم» در «اگر وقت داشتم سفر می‌کردم».

• لَوْ كَانَ عِنْدِي وَقْتٌ لَسَافَرْتُ. — اگر وقت داشتم، سفر می‌کردم.
• لَوْ دَرَسْتَ لَنَجَحْتَ. — اگر درس خوانده بودی، قبول می‌شدی.
• لَوْ عَرَفْتُ عُنْوَانَهُ لَزُرْتُهُ. — اگر نشانی‌اش را می‌دانستم، به دیدنش می‌رفتم.

عربی «اگر درس می‌خواندی» و «اگر درس خوانده بودی» را با زمان از هم جدا نمی‌کند؛ بافت روشن می‌کند. برای حالت یا کار مستمر كَانَ با مضارع می‌آید: لَوْ كُنْتُ أَعْرِفُ لَأَخْبَرْتُكَ. — اگر می‌دانستم، به تو می‌گفتم.

لَوْلَا با اسم می‌آید و یعنی «اگر ... نبود»: لَوْلَا الْمَطَرُ لَخَرَجْنَا. — اگر باران نبود، بیرون می‌رفتیم.

وقتی جواب فَـ می‌خواهد

اگر جواب شرط فعل ماضی یا مضارعِ ساده نباشد، با فَـ شروع می‌شود؛ یعنی جمله‌ی اسمیه، امر، آینده با سَـ و نفی با لَنْ یا مَا. این فَـ کمی شبیه «پس» یا «دیگر» در فارسی است.

• إِذَا وَصَلَ أَحْمَدُ فَأَخْبِرْنِي. — اگر احمد رسید، خبرم کن.
• إِذَا دَرَسْتَ فَسَتَنْجَحُ. — اگر درس بخوانی، موفق خواهی شد.
• إِذَا لَمْ تَأْتِ فَالْأَمْرُ صَعْبٌ. — اگر نیایی، کار سخت است.

نکته برای فارسی‌زبانان

• «اگر درس بخوانی» در فارسی التزامی است، اما بعد از إِذَا در عربی معیار ماضی می‌آید. ✗ إِذَا تَدْرُسَ نَجَحْتَ. / ✓ إِذَا دَرَسْتَ نَجَحْتَ.
• «اگر» فارسی برای شرط واقعی و غیرواقعی یکی است؛ برای خلاف واقع لَوْ لازم است. ✗ إِذَا كَانَ عِنْدِي وَقْتٌ سَافَرْتُ. برای «اگر وقت داشتم (که ندارم) سفر می‌کردم» / ✓ لَوْ كَانَ عِنْدِي وَقْتٌ لَسَافَرْتُ.
• «می‌کردم» را با مضارع ترجمه نکن؛ جواب لَوْ ماضی است. ✗ لَوْ كَانَ عِنْدِي وَقْتٌ أُسَافِرُ. / ✓ لَوْ كَانَ عِنْدِي وَقْتٌ لَسَافَرْتُ.
• فارسی بین شرط و امر چیزی نمی‌گذارد، عربی فَـ می‌گذارد. ✗ إِذَا وَصَلَ أَخْبِرْنِي. / ✓ إِذَا وَصَلَ فَأَخْبِرْنِي.

مکالمه‌ی نمونه

هَلْ سَتَأْتِي غَدًا؟ — فردا می‌آیی؟
إِذَا انْتَهَيْتُ مِنَ الْعَمَلِ مُبَكِّرًا حَضَرْتُ. — اگر کارم زود تمام شود، می‌آیم.
وَإِذَا لَمْ تَنْتَهِ؟ — و اگر تمام نشد؟
فَسَأَتَّصِلُ بِكَ. لَوْ كَانَ عِنْدِي وَقْتٌ أَكْثَرُ لَبَقِيتُ مَعَكُمْ كُلَّ الْمَسَاءِ. — زنگ می‌زنم. اگر وقت بیشتری داشتم، تمام شب پیشتان می‌ماندم.
إِذَا وَصَلْتَ فَاتَّصِلْ بِي مِنَ الْبَابِ. — اگر رسیدی، دمِ در به من زنگ بزن.