اسم فاعل و اسم مفعول (اسم الفاعل واسم المفعول)

دو اسم از هر فعل

عربی از هر فعل کلمه‌ای برای انجام‌دهنده‌ی کار (اسْمُ الْفَاعِلِ) و کلمه‌ای برای چیزی که کار بر آن انجام شده (اسْمُ الْمَفْعُولِ) می‌سازد. فارسی‌زبان این‌ها را خوب می‌شناسد: «کاتب» و «مکتوب»، «عارف» و «معروف»، «فاتح» و «مفتوح».

كَتَبَ نوشت ← كَاتِبٌ نویسنده ← مَكْتُوبٌ نوشته‌شده.

باب اول: فَاعِلٌ و مَفْعُولٌ

فعل‌های لازم مثل ذَهَبَ اسم مفعول ندارند، چون کار روی چیزی انجام نمی‌شود.

باب‌های دیگر: مُـ به‌جای پیشوند مضارع

برای باب‌های دوم تا دهم دستور ساده است: پیشوند مضارع را بردار و مُـ بگذار. اسم فاعل پیش از حرف آخر ریشه کسره دارد و اسم مفعول فتحه. تمام فرق همین یک حرکت است.

بسیاری از این‌ها اسم‌های روزمره‌اند: مُدَرِّسٌ مدرس، مُهَنْدِسٌ مهندس، مُوَظَّفٌ کارمند، مُمْكِنٌ ممکن.

مثل صفت رفتار می‌کنند

اسم فاعل و مفعول مثل هر صفتی در جنس، شمار، معرفه‌بودن و اعراب با اسم مطابقت می‌کنند:

• الرِّسَالَةُ مَكْتُوبَةٌ بِالْعَرَبِيَّةِ. — نامه به عربی نوشته شده است.
• الْبَابُ مَفْتُوحٌ وَالنَّوَافِذُ مَفْتُوحَةٌ. — در باز است و پنجره‌ها باز هستند.
• الطُّلَّابُ الْمُجْتَهِدُونَ نَجَحُوا. — شاگردان کوشا قبول شدند.

أَنَا ذَاهِبٌ: اسم فاعل به معنای «دارم می‌روم»

با فعل‌های حرکتی و چند فعل حالت، اسم فاعل کاری را که همین حالا در جریان است یا به‌زودی انجام می‌شود توصیف می‌کند. اسم است، پس اعراب اسم می‌گیرد، نه پسوند فعل:

• أَنَا ذَاهِبٌ إِلَى السُّوقِ. — دارم به بازار می‌روم.
• هِيَ خَارِجَةٌ مِنَ الْبَيْتِ. — دارد از خانه بیرون می‌رود.
• هَلْ أَنْتَ فَاهِمٌ؟ — متوجه هستی؟
• نَحْنُ مُسَافِرُونَ غَدًا. — فردا عازم سفریم.

برای عادت و کار تکراری فعل مضارع معمولی لازم است: أَذْهَبُ إِلَى الْعَمَلِ كُلَّ يَوْمٍ.

نکته برای فارسی‌زبانان

• «مکتوب» و «معروف» در فارسی ثابت‌اند، اما در عربی با اسم مطابقت می‌کنند. ✗ الرِّسَالَةُ مَكْتُوبٌ. / ✓ الرِّسَالَةُ مَكْتُوبَةٌ.
• «مستخدم» در فارسی یعنی کارمند خدماتی، اما در عربی مُسْتَخْدِمٌ با کسره یعنی «کاربر». یک حرکت معنی را برعکس می‌کند. ✗ مُسْتَخْدَمُ الْإِنْتَرْنِتِ برای «کاربر اینترنت» / ✓ مُسْتَخْدِمُ الْإِنْتَرْنِتِ
• اسم فاعل برای «دارم می‌روم» است، نه برای «هر روز می‌روم». ✗ أَنَا ذَاهِبٌ إِلَى الْعَمَلِ كُلَّ يَوْمٍ. / ✓ أَذْهَبُ إِلَى الْعَمَلِ كُلَّ يَوْمٍ.
• اسم فاعل پیشوند فعل نمی‌گیرد. ✗ أَنَا أَذَاهِبٌ. / ✓ أَنَا ذَاهِبٌ.

مکالمه‌ی نمونه

أَنَا ذَاهِبٌ إِلَى الْمَكْتَبَةِ، هَلْ أَنْتَ قَادِمٌ؟ — دارم به کتابخانه می‌روم، می‌آیی؟
لَا، أَنَا مَشْغُولٌ. الْوَاجِبُ غَيْرُ مَكْتُوبٍ بَعْدُ. — نه، گرفتارم. تکلیف هنوز نوشته نشده.
مَنِ الْمُدَرِّسُ الْجَدِيدُ؟ — مدرس جدید کیست؟
رَجُلٌ مَعْرُوفٌ، وَهُوَ مُسْتَخْدِمٌ لِطَرِيقَةٍ جَدِيدَةٍ. — مرد سرشناسی است و روش تازه‌ای به کار می‌برد.
هَلْ أَنْتَ فَاهِمٌ دُرُوسَهُ؟ — درس‌هایش را متوجه می‌شوی؟