مصدر (المصدر)

اسمِ خودِ کار

الْمَصْدَرُ نام خودِ کار است: از كَتَبَ (نوشت) الْكِتَابَةُ (نوشتن) ساخته می‌شود. فارسی‌زبان با مصدر عربی بیشتر از هر ساختار دیگری آشناست، چون هزاران مصدر عربی در فارسی به کار می‌رود: «مطالعه»، «تدریس»، «اجتماع».

الْقِرَاءَةُ مُفِيدَةٌ. — خواندن مفید است.
أُحِبُّ الْقِرَاءَةَ. — خواندن را دوست دارم.
بَعْدَ الْأَكْلِ نَذْهَبُ. — بعد از خوردن می‌رویم.

مصدر باب اول را باید حفظ کرد

هیچ قاعده‌ای مصدرِ فعل ثلاثی مجرد را پیش‌بینی نمی‌کند. آن را همراه فعل حفظ کن:

فعل	مصدر	معنی
كَتَبَ	كِتَابَةٌ	نوشتن
قَرَأَ	قِرَاءَةٌ	خواندن
دَرَسَ	دِرَاسَةٌ	درس خواندن
ذَهَبَ	ذَهَابٌ	رفتن
عَمِلَ	عَمَلٌ	کار کردن، کار
فَهِمَ	فَهْمٌ	فهمیدن
جَلَسَ	جُلُوسٌ	نشستن

مصدر باب‌های دیگر قاعده دارد

باب	وزن	فعل	مصدر
دوم	تَفْعِيلٌ	دَرَّسَ	تَدْرِيسٌ
سوم	مُفَاعَلَةٌ	شَارَكَ	مُشَارَكَةٌ
چهارم	إِفْعَالٌ	أَرْسَلَ	إِرْسَالٌ
پنجم	تَفَعُّلٌ	تَعَلَّمَ	تَعَلُّمٌ
ششم	تَفَاعُلٌ	تَعَاوَنَ	تَعَاوُنٌ
هفتم	اِنْفِعَالٌ	اِنْكَسَرَ	اِنْكِسَارٌ
هشتم	اِفْتِعَالٌ	اِجْتَمَعَ	اِجْتِمَاعٌ
دهم	اِسْتِفْعَالٌ	اِسْتَخْدَمَ	اِسْتِخْدَامٌ

مصدر مثل هر اسم دیگری رفتار می‌کند

ال می‌گیرد، اعراب دارد و می‌تواند مضاف شود. چیزی که مفعولِ فعل بود، مضاف‌الیهِ مصدر می‌شود؛ ترتیبش همان «خواندنِ کتاب» فارسی است:

تَدْرِيسُ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ صَعْبٌ. — تدریس زبان عربی سخت است.
بَعْدَ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ فَهِمْتُ الْمَوْضُوعَ. — بعد از خواندن کتاب موضوع را فهمیدم.
أَثْنَاءَ اجْتِمَاعِ الْمُدِيرِينَ — در جریان جلسه‌ی مدیران

مصدر یا أَنْ و فعل

هر دو درست‌اند و اغلب جای هم می‌نشینند. مصدر کوتاه‌تر و رسمی‌تر است:

أُحِبُّ أَنْ أَقْرَأَ. = أُحِبُّ الْقِرَاءَةَ. — دوست دارم بخوانم.
قَبْلَ أَنْ أَذْهَبَ = قَبْلَ الذَّهَابِ — پیش از اینکه بروم، پیش از رفتن

بعد از حرف اضافه یا کلمه‌ای مثل بَعْدَ فقط مصدر یا أَنْ و فعل می‌آید، مثل «بعد از خوردن» در فارسی.

نکته برای فارسی‌زبانان

فارسی مصدر عربی را با «کردن» فعل می‌کند («تدریس می‌کنم»). عربی برای این کار خود فعل را دارد. ✗ أَعْمَلُ التَّدْرِيسَ. / ✓ أُدَرِّسُ.
«خواندن را دوست دارم» در فارسی نشانه‌ی معرفه ندارد، اما مصدر عربی ال می‌خواهد. ✗ أُحِبُّ قِرَاءَةَ. / ✓ أُحِبُّ الْقِرَاءَةَ.
مفعولِ مصدر مجرور است، نه منصوب. ✗ تَدْرِيسُ اللُّغَةَ / ✓ تَدْرِيسُ اللُّغَةِ
بعد از بَعْدَ فعل صرف‌شده‌ی تنها نمی‌آید. ✗ بَعْدَ أَكَلْتُ / ✓ بَعْدَ الْأَكْلِ

مکالمه‌ی نمونه

مَا رَأْيُكَ فِي الدِّرَاسَةِ هُنَا؟ — نظرت درباره‌ی تحصیل اینجا چیست؟
التَّعَلُّمُ سَرِيعٌ، لَكِنَّ الِاسْتِخْدَامَ الْيَوْمِيَّ أَهَمُّ. — یادگیری سریع است، ولی کاربرد روزانه مهم‌تر است.
وَهَلْ تُحِبُّ الْقِرَاءَةَ بِالْعَرَبِيَّةِ؟ — خواندن به عربی را دوست داری؟
نَعَمْ، بَعْدَ قِرَاءَةِ الصُّحُفِ أَفْهَمُ أَكْثَرَ. — بله، بعد از خواندن روزنامه‌ها بیشتر می‌فهمم.
سَأُرْسِلُ لَكَ مَوْعِدَ الِاجْتِمَاعِ. — زمان جلسه را برایت می‌فرستم.