جمع سالم و جمع مکسر (الجمع)

سه راه برای جمع بستن

فارسی تقریباً همه‌چیز را با «ـها» یا «ـان» جمع می‌بندد. عربی دو جمع سالم دارد که پسوند می‌گیرند، و جمع مکسر که شکل خود کلمه را از درون عوض می‌کند. خبر خوب: بسیاری از این جمع‌ها را از فارسی می‌شناسی: «کُتُب»، «اولاد»، «معلمین»، «اطلاعات».

جمع مذکر سالم: ـُونَ / ـِينَ

تقریباً فقط برای مردان (انسان مذکر). پسوند با حالت کلمه عوض می‌شود:

• الْمُهَنْدِسُونَ فِي الْمَكْتَبِ. — مهندس‌ها در دفترند.
• رَأَيْتُ الْمُهَنْدِسِينَ. — مهندس‌ها را دیدم.

فارسی فقط شکل «ـین» را گرفته («معلمین»، «مسلمین») و آن را در هر جای جمله به کار می‌برد. در عربی شکل فاعلی ـُونَ است.

جمع مؤنث سالم: ـَاتٌ

ة می‌افتد و ـَاتٌ اضافه می‌شود. برای زنان و برای بسیاری از اشیا:

• مُعَلِّمَةٌ ← مُعَلِّمَاتٌ — معلم‌ها (زن)
• طَالِبَةٌ ← طَالِبَاتٌ — دانشجوها (زن)
• سَيَّارَةٌ ← سَيَّارَاتٌ — ماشین‌ها
• لُغَةٌ ← لُغَاتٌ — زبان‌ها

این جمع هیچ‌وقت فتحه نمی‌گیرد: در حالت نصب هم کسره دارد. رَأَيْتُ الطَّالِبَاتِ. — دانشجوها را دیدم.

جمع مکسر

حروف اصلی می‌مانند، مصوت‌ها و قالب کلمه عوض می‌شوند:

قاعده‌ای که بگوید هر اسم کدام قالب را می‌گیرد وجود ندارد؛ جمع را همراه مفرد حفظ کن.

جمعِ اشیا مثل یک مؤنث مفرد

جمعی که به انسان اشاره نمی‌کند برای صفت و فعل مؤنث مفرد حساب می‌شود:

• الْكُتُبُ جَدِيدَةٌ. — کتاب‌ها نو هستند.
• السَّيَّارَاتُ وَاقِفَةٌ أَمَامَ الْبَيْتِ. — ماشین‌ها جلوی خانه پارک‌اند.
• الْمُعَلِّمُونَ جُدُدٌ. — معلم‌ها تازه‌واردند. (انسان، پس جمع واقعی)

نکته برای فارسی‌زبانان

• «معلمین» فارسی را برای فاعل به کار نبر. ✗ الْمُعَلِّمِينَ فِي الصَّفِّ. / ✓ الْمُعَلِّمُونَ فِي الصَّفِّ.
• معنی جمع‌های قرضی در فارسی گاهی جابه‌جا شده: «اولاد» در فارسی یعنی فرزندان و حتی برای یک فرزند هم می‌آید، اما أَوْلَادٌ فقط جمع است و مفردش وَلَدٌ است. ✗ هَذَا أَوْلَادِي. برای «این پسرم است» / ✓ هَذَا وَلَدِي.
• صفت فارسی برای جمع مفرد می‌ماند و این برای اشیا تقریباً درست است، اما صفت باید مؤنث باشد. ✗ الْكُتُبُ جَدِيدٌ. / ✓ الْكُتُبُ جَدِيدَةٌ.
• ـَات در نصب کسره می‌گیرد. ✗ رَأَيْتُ الطَّالِبَاتَ. / ✓ رَأَيْتُ الطَّالِبَاتِ.

مکالمه‌ی نمونه

كَمْ كِتَابًا عِنْدَكَ؟ — چند کتاب داری؟
عِنْدِي كُتُبٌ كَثِيرَةٌ فِي الْبَيْتِ. — در خانه کتاب زیادی دارم.
وَهَلْ هِيَ جَدِيدَةٌ؟ — نو هستند؟
بَعْضُهَا جَدِيدَةٌ وَبَعْضُهَا قَدِيمَةٌ. — بعضی نو و بعضی قدیمی‌اند.
الطَّالِبَاتُ يَقْرَأْنَهَا أَيْضًا. — دانشجوها (دختر) هم آن‌ها را می‌خوانند.