فعل امر (الأمر)

ساختن امر از مضارع

فارسی امر را از ستاک حال با «بـ» می‌سازد: «بنویس». عربی هم از مضارع شروع می‌کند، اما پیشوند را برمی‌دارد:

۱. تَكْتُبُ — می‌نویسی
۲. مجزوم کن: تَكْتُبْ
۳. تَـ را بردار: می‌ماند كْتُبْ که نمی‌تواند با ساکن شروع شود
۴. یک الف کمکی بیفزا: اُكْتُبْ — بنویس!

حرکت این الف از مصوت ستاک پیروی می‌کند: اگر ستاک ضمه دارد ضمه، وگرنه کسره.

برای گروهی از زنان پسوند ـْنَ است: اُكْتُبْنَ.

فعل‌هایی که الف کمکی نمی‌خواهند

اگر ستاک خودش با حرف متحرک شروع شود، چیزی اضافه نمی‌شود:

• أَكَلَ ← كُلْ — بخور!
• أَخَذَ ← خُذْ — بگیر!
• قَالَ ← قُلْ — بگو!
• كَانَ ← كُنْ — باش!

وزن‌های دیگر امر خودشان را دارند: عَلِّمْ تعلیم بده، أَرْسِلْ بفرست، تَعَلَّمْ بیاموز، اِسْتَخْدِمْ به کار ببر. در وزن چهارم همزه نوشته و خوانده می‌شود: أَرْسِلْ.

نهی: «ننویس»

فارسی امر منفی را با «نـ» روی خود امر می‌سازد. عربی امر منفی ندارد؛ لَا را با مضارع مجزوم، همراه پیشوندش، می‌آورد:

مؤدبانه گفتن

مِنْ فَضْلِكَ (به مرد) و مِنْ فَضْلِكِ (به زن) یعنی «لطفاً»: اِجْلِسْ مِنْ فَضْلِكَ. — لطفاً بنشینید.

نکته برای فارسی‌زبانان

• فارسی برای احترام به یک نفر «بنشینید» می‌گوید. در عربی شکل جمع برای یک نفر مؤدبانه نیست؛ ادب با مِنْ فَضْلِكَ بیان می‌شود. ✗ اِجْلِسُوا (به یک آقای مسن) / ✓ اِجْلِسْ مِنْ فَضْلِكَ.
• «بنویس» فارسی جنس ندارد. به یک زن: ✗ اُكْتُبْ / ✓ اُكْتُبِي
• نهی را مثل «ننویس» از خود امر نساز. ✗ لَا اُكْتُبْ / ✓ لَا تَكْتُبْ
• حرکت الف کمکی همیشه کسره نیست. ✗ اِكْتُبْ / ✓ اُكْتُبْ

مکالمه‌ی نمونه

اِجْلِسْ مِنْ فَضْلِكَ وَافْتَحِ الْكِتَابَ. — لطفاً بنشین و کتاب را باز کن.
وَمَاذَا أَفْعَلُ بَعْدَ ذَلِكَ؟ — بعدش چه کار کنم؟
اِقْرَأِ الدَّرْسَ ثُمَّ اكْتُبِ الْأَجْوِبَةَ. — درس را بخوان و بعد جواب‌ها را بنویس.
وَلَا تَنْسَ الْوَاجِبَ. — تکلیف را هم فراموش نکن.
يَا لَيْلَى، اُكْتُبِي اسْمَكِ هُنَا. — لیلا، اسمت را اینجا بنویس.