اسم مذکر و مؤنث (المذكّر والمؤنّث)

دو جنس، بدون خنثی

در عربی هر اسمی یا مذکر است یا مؤنث؛ نه فقط آدم‌ها، اشیا هم. کتاب مذکر است و ماشین مؤنث. این برای فارسی‌زبان تازه است، چون در فارسی «بزرگ» برای خانه و شهر یکی است. در عربی صفت، فعل و ضمیر از جنس اسم پیروی می‌کنند:

• الْبَيْتُ كَبِيرٌ. — خانه بزرگ است. (مذکر)
• الْمَدِينَةُ كَبِيرَةٌ. — شهر بزرگ است. (مؤنث)

مذکر شکل اصلی است و نشانه‌ی خاصی ندارد.

نشانه‌ی اصلی مؤنث: ة

بیشتر اسم‌های مؤنث به ة ختم می‌شوند. برای آدم‌ها معمولاً مؤنث را با افزودن ة به مذکر می‌سازند:

بسیاری از اشیایی که ة دارند هم مؤنث‌اند: سَيَّارَةٌ ماشین، مَدْرَسَةٌ مدرسه، غُرْفَةٌ اتاق، مَدِينَةٌ شهر. یک راهنمای کاربردی برای فارسی‌زبان: کلمه‌ی عربیِ فارسی که به «ـه» ختم می‌شود (مدرسه، جمله، قاعده) در عربی تقریباً همیشه ة دارد. بسیاری از کلمه‌هایی هم که فارسی با «ت» می‌نویسد در عربی ة دارند و مؤنث‌اند: ساعت سَاعَةٌ، دولت دَوْلَةٌ، حکومت حُكُومَةٌ.

مؤنث‌های بدون ة

۱. مؤنث از روی معنی. بعضی کلمه‌ها چون برای زن‌اند مؤنث‌اند، و بعضی جفت‌ها دو کلمه‌ی کاملاً متفاوت‌اند:

۲. مؤنث از روی کاربرد. چند اسم پرکاربرد بدون هیچ نشانه‌ای مؤنث‌اند و باید آن‌ها را حفظ کرد:

• شَمْسٌ خورشید، أَرْضٌ زمین، نَارٌ آتش، دَارٌ خانه، حَرْبٌ جنگ
• اعضای جفت بدن: يَدٌ دست، عَيْنٌ چشم، رِجْلٌ پا، أُذُنٌ گوش
• بیشتر نام کشورها و شهرها: مِصْرُ، دِمَشْقُ

۳. نشانه‌های دیگر. کمتر، ـَى و ـَاءُ نشانه‌ی مؤنث‌اند: ذِكْرَى خاطره، صَحْرَاءُ صحرا.

مذکرهایی که شبیه مؤنث‌اند

چند نام مردانه به ة ختم می‌شوند و مذکر می‌مانند: حَمْزَةُ، أُسَامَةُ. پس ة نشانه‌ی قوی است، نه تضمین؛ فرهنگ لغت جنس را وقتی روشن نیست ذکر می‌کند.

نکته برای فارسی‌زبانان

• فارسی جنس دستوری ندارد، برای همین فارسی‌زبان‌ها صفت مذکر را برای همه‌چیز می‌آورند. ✗ الشَّمْسُ كَبِيرٌ. / ✓ الشَّمْسُ كَبِيرَةٌ. هر اسم را با جنسش حفظ کن.
• در فارسی «خانم معلم» می‌گوییم و خود «معلم» عوض نمی‌شود. در عربی زن شکل مؤنث می‌خواهد. ✗ هِيَ مُعَلِّمٌ. / ✓ هِيَ مُعَلِّمَةٌ.
• «امت» در فارسی از أُمَّةٌ می‌آید و یعنی ملت؛ «مادر» أُمٌّ است و ة نمی‌گیرد. ✗ أُمَّةٌ برای مادر / ✓ أُمٌّ. همین‌طور ✗ بِنْتَةٌ / ✓ بِنْتٌ.
• «ت» فارسی را در عربی تای معمولی ننویس. ✗ حُكُومَتٌ / ✓ حُكُومَةٌ

مکالمه‌ی نمونه

هَلْ أَنْتِ طَالِبَةٌ؟ — تو دانشجو هستی؟ (به زن)
لَا، أَنَا مُهَنْدِسَةٌ. وَأَنْتَ؟ — نه، من مهندس هستم. تو چی؟
أَنَا مُعَلِّمٌ، وَأُمِّي مُعَلِّمَةٌ أَيْضًا. — من معلم هستم و مادرم هم معلم است.
هَلِ الْمَدْرَسَةُ قَرِيبَةٌ؟ — مدرسه نزدیک است؟
نَعَمْ، هِيَ قَرِيبَةٌ جِدًّا. — بله، خیلی نزدیک است.